فناوری اطلاعات (فا) [۱] (به انگلیسی: Information Technology یا IT)، همچنانکه به‌وسیله انجمن فناوری اطلاعات آمریکا (ITAA‎) تعریف شده‌است، «به مطالعه، طراحی، توسعه، پیاده‌سازی، پشتیبانی یا مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی مبتنی بر رایانه، خصوصا برنامه‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزار رایانه می‌پردازد». به طور کوتاه، فناوری اطلاعات با مسائلی مانند استفاده از رایانه‌های الکترونیکی و نرم‌افزار سروکار دارد تا تبدیل، ذخیره، حفاظت، پردازش، انتقال و بازیابی اطلاعات به شکلی مطمئن و امن انجام پذیرد.

اخیرا تغییر اندکی در این عبارت داده می‌شود تا این اصطلاح به طور روشن دایره ارتباطات الکترونیک را نیز شامل گردد. بنابراین عده‌ای بیشتر مایلند تا عبارت «فناوری اطلاعات و ارتباطات» (Information and Communications Technology) یا به اختصار ICT را به کار برند. [۲]

تعاریف عمومی از فناوری اطلاعات IT

تعریف اول فناوری اطلاعات

یک تعریف عام برای فناوری اطلاعات که در سایت [۴] یکی از استادان دانشگاه تربیت مدرس تهران آمده است به قرار زیر است:

فناوری اطلاعات متشكل از چهار عنصر اصلی «اساس» (انسان، سازوكار، ابزار، ساختار) است، به طوری كه در این فناوری، اطلاعات از طریق زنجیره ارزشی كه از بهم پیوستن این عناصر ایجاد می‌شود جریان یافته و پیوسته تعالی و تكامل سازمان را فراراه خود قرار می‌دهد.

عناصر اصلی فناوری اطلاعات:

* انسان: منابع انسانی، مفاهیم و اندیشه، نوآوری

* سازو كار: قوانین، مقررات و روشها، سازوكارهای بهبود و رشد، سازوكارهای ارزش گذاری و مالی

* ابزار: نرم‌افزار، سخت‌افزار، شبكه و ارتباطات

* ساختار: سازمانی، فراسازمانی مرتبط، جهانی

تعریف دوم فناوری اطلاعات

در مقاله دیگری [۵] در وب‌گاه «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» فناوری اطلاعات این‌طور تعریف شده است:

فناوری اطلاعات، عبارت است از فناوری‌هایی که فرد را در ضبط، ذخیره سازی، پردازش، بازیابی، انتقال و دریافت اطلاعات، یاری می‌دهند. این اصطلاح شامل فناوری‌های نوین مانند رایانه، انتقال از طریق دورنگار، و دیگر وسائل ارتباطی می‌شود.

تعریف سوم فناوری اطلاعات

همچنین در مقاله‌ای [۶] در ارتباط با رشته کتابداری با استناد به «دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی» این تعریف آمده است:

فناوری اطلاعات عبارت است از:

1. توسعه و تدوین منابع اطلاعاتی به وسیله رایانه و ایجاد ارتباط از راه دور به‌وسیله کانال‌های الکترونیکی به نحوی که دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی به وسیله تلفن و ارتباط تلویزیونی میسر گردد و برون داده‌ای رایانه‌ای در قالب‌های الکترونیکی قابل انتقال به گیرنده های دوردست شوند.

2. مجموعه ابزارهای ارتباطی ، اعم از وسایل ارتباط از راه دور، ابزارهای دیداری و شنیداری و ماشین‌های مربوطه توام با دانش و شیوه و مهارت استفاده از آنها در تولید، پردازش و دبیزش اطلاعات به منظور انتقال اطلاعات به جامعه استفاده کننده.

3. فراهم‌آوری، پردازش، ذخیره، بازیابی و اشاعه اطلاعات شفاهی، تصویری، نوشتاری و رقمی به وسیله وسایل الکترونیکی، رایانه و ارتباط از راه دور.

تعریف چهارم فناوری اطلاعات

فناوری اطلاعات بسیار از علم رایانه وسیع‌تر (و مبهم تر) است. این اصطلاح در دهه ۱۹۹۰ جایگزین اصطلاحات پردازش داده‌ها و سیستم‌های اطلاعات مدیریت شد که در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۶۰ بسیار رایج بودند. فناوری اطلاعات معمولاً به تولید و پردازش و نگهداری و توزیع اطلاعات در موسسات بزرگ اشاره دارد.

تعریف پنجم : فناوری اطلاعات چیست؟

دانشی که به دسته بندی و تقسیم بندی موضوع و الگوریتمی و استفاده ابزاری از داده ها میپردازد. در کل این دانش به گرایش اصلی مهندسی و مدریتی تقسیم می‌شود که بخش مهندسی به چگونگی سازماندهی و ساماندهی داده ها میپردازد و بخش مدیریت به چگونگی تدوین سیستم و استفاده از داده ها میپردازد.

در تعاریف متعددی که برای فناوری اطلاعات ارائه شده است، یک نکته مشترک است:

سیستم‌های (اعم از انسانی ، ماشینی و یا کامپیوتری سخت‌افزار و نرم‌افزار)، و هر آنچه که شامل داده اطلاعتی ، شبکه (نشریات - تلویزیون - رادیو - اینترنت) و مخابرات شامل این حوزه هستند. سعی این دانش در مکانیزه کردن داده ها و استفاده و طبقه بندی استاندارد از انها است.

تفاوت دانش فناوری اطلاعات و رشته کامپیوتر و رایانه

بسیاری کامپیوتر و رایانه را معادل فناوری اطلاعات می دانند یا فناوری اطلاعات را همان دانش و علوم کامپیوتری قلمداد می کنند اما به راستی میان فناوری اطلاعات و دانش علوم کامپیوتر فرق اساسی است

دانش فناوری اطلاعات و رایانه با هم فرق می‌کنند، البته در موارد زیادی با هم اشتراک دارند. اگر علم رایانه را مشابه مهندسی مکانیک بگیریم، فناوری اطلاعات مشابه صنعت حمل و نقل است. در صنعت حمل و نقل، خودرو و راه‌آهن و هواپیما و کشتی داریم. همه این‌ها را مهندسان مکانیک طرح می‌کنند. در عین حال در صنعت حمل و نقل مسائل مربوط به مدیریت ناوگان و مدیریت ترافیک و تعیین استراتژی حمل و نقل در سطح شرکت و شهر و کشور مطرح است که ربط مستقیمی به مهندسی مکانیک ندارد اما فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) مهمترین مقوله در این زمینه‌است.

- فناوری اطلاعات و علوم رایانه3

تفاوت‌های فناوری اطلاعات و علوم رایانه را می‌توان در دو سطح حرفه‌ای و آموزشی به شکل زیر بیان کرد:

4-1- سطح حرفه‌ای

(1) متخصصان علوم رایانه به ساخت و تعمیم فناوری تمایل دارند در حالیکه فناوران اطلاعات به کاربرد فناوری در حل مسائل واقعی علاقه‌مندند.

(2)متخصصان علوم رایانه معطوف به خود رایانه هستند و اینکه چگونه کار می‌کند در حالیکه فناوران اطلاعات به رایانه به عنوان ابزاری برای حل مسائل نگاه می‌کنند.

(3) فناوران اطلاعات نیاز به فناوری را تعیین می‌کنند در حالیکه متخصصان علوم رایانه فناوری مورد نیاز را تولید می‌کنند.

4-2- سطح آموزشی

(1) در علوم رایانه تأکید بیشتری نسبت به فناوری اطلاعات بر برنامه‌نویسی است.

(2) فناوران اطلاعات نرم‌افزارهای کاربردی تولید می‌کنند اما سبک برنامه‌نویسی متفاوت از علوم رایانه است. پروژه فناوری اطلاعات عموماً شامل کنار هم قراردادن اجزاء در محیط برنامه‌نویسی سطح بالا و ایجاد رابط کاربر برای کار با آن اجزاست. نرم افزارهای متخصصان علوم رایانه شامل برنامه‌های بزرگتر است که به شکل سنتی نوشته می‌شوند و تمرکز بر معماری نرم‌افزار و موضوعات الگوریتمی است.

(3) علوم کامپیوتر به ریاضیات بیشتر وابسته است چرا که تعمیم فناوری های تولید شده نیازمند یک پایه ریاضی است.

(4) برنامه آموزشی علوم کامپیوتر عمیق‌تر است از این جهت که پیش‌زمینه‌های بیشتری برای سطوح متوسط و پیشرفته می‌خواهد. فناوری اطلاعات پیش‌زمینه کم‌عمق‌تری می‌خواهد که از این طریق امکان انتقال دانشجویان به رشته فناوری اطلاعات از دیگر رشته‌های اصلی را امکان‌پذیر می‌سا

عناصر اصلی تشکیل دهنده دانش فناوری اطلاعات

فناوری اطلاعات متشکل از چهار عنصر اساسی (انسان، ساز و کار، ابزار، ساختار) است، به طوری که در این فناوری، اطلاعات از طریق زنجیره ارزشی که از بهم پیوستن این عناصر ایجاد می‌شود جریان یافته و پیوسته تعالی و تکامل سازمان را فراراه خود قرار می‌دهد: [۴]

* انسان: منابع انسانی، مفاهیم و اندیشه، نوآوری

* ساز و کار: قوانین، مقررات و روشها، سازوکارهای بهبود و رشد، سازوکارهای ارزش گذاری و مالی

* ابزار: نرم‌افزار، سخت‌افزار، شبکه و ارتباطات

* ساختار: سازمانی، فراسازمانی مرتبط، جهانی

فناوری اطلاعات تقریبا تمام مفاهیم زیر را در برمی‌گیرد:

* سیستم مدیریت یکپارچه

* سیاست گذاری کلان

* بررسی فرا آماری اطلاعات

* ایجاد شاخص رقمی کیفیت ها

* فرآیند سازی

* مدیریت اطلاعات

* کنترل سیستم های اطلاعاتی (نشریات - تلویزیون - رادیو - اینترنت)

* مدیریت شبکه‌ای از کامپیوترها

* تولید و ایجاد صفحات وب

* تولید فایل‌های ویدئویی دیجیتال و یا صوتی مانند

* طراحی سیستم‌های کامپیوتری خاص

* فروش محصولات بر روی اینترنت

* طراحی سه بعدی تصاویر

* راهبری بانک‌های اطلاعاتی شرکت‌ها

* کدنویسی نرم‌افزارها

* پشتیانی فنی

* مدیریت پروژه و بودجه

* تولید مطالب فنی

رشته مرتبط با فناوری اطلاعات

هرکدام از این رشته‌ها دارای گرایش‌های ویژه خود هستند که در دانشگاه‌های ایران به شرح زیر اند:

گرایش‌های رشته مهندسی فناوری اطلاعات:

* تجارت الکترونیکی

گرایش‌های رشته مدیریت فناوری اطلاعات:

* مدیریت منابع اطلاعاتی

* سیستم‌های اطلاعات پیشرفته

* نظام کیفیت فراگیر

ابزارها فناوری اطلاعات

ابزاری که این فناوری به کار می‌گیرد عبارتند از برنامه‌های کامپیوتر، بانک‌های اطلاعاتی، برنامه‌های کاربردی، شبکه‌های ارتباطی، تحلیل وطراحی روش‌ها، برنامه‌نویسی زبان‌ها و پایگاه‌های دانش. فناوری اطلاعاتی با طراحی و استفاده از کامپیوترها و ارتباطات برای حل یک گستره متنوع از مسائل به کار می‌آید. این نشان می‌دهد که کامپیوترها که بیش‌تر از 50 سال از عمر مفیدشان نمی‌گذرد، امروزه توانسته‌اند بخش عظیمی از سازماندهی را در تشکیلات متعدد از آن خود کنند. تقریبا تمام صورت‌حساب‌ها و پرداخت‌ها و معاملات و رد و بدل مسائل مالی دولت‌ها و سازمان‌های بزرگ، بسیاری از خدمات اجتماعی مانند خدمات درمانی توسط کامپیوتر صورت پذیرد و این مسأله تنها به علت استفاده از کامپیوتر و فناوری مربوط به آن است که امکان‌پذیر است.

مزایا و معایب فناوری اطلاعات

با استفاده از فناوری اطلاعات می‌توان راندمان محیط کاری را افزایش داد، مراقبت‌های بهداشتی را توسعه بخشید و دولت‌ها را برای رفاه شهروندان در دسترس آن‌ها قرار داد. پیش از این، معمولا علم کامپیوتر، علمی در رده علوم نظری و با تاکید بر جنبه‌های آموزشی محاسبات در نظر گرفته می‌شد تا زمانی که بحث نظام اطلاع‌رسانی (Information Systems) یا خدمات اطلاع‌رسانی بیش‌تر در خدمت فعالیت‌های غیرکامپیوتری از قبیل مدیریت دانش و اطلاعات قرار گرفت و این حوزه‌ها فصول مشترک زیادی با هم پیدا کردند.

کاربرد و گستره فناوری اطلاعات

امروز، تعریف فناوری اطلاعاتی خیلی گسترده‌تر و شامل تقریبا هر نوع کار است. تولیدکننده‌ها، خرده‌فروش‌ها، بانک‌ها، ناشرین، محققین، تأسیسات پزشکی، نمایندگان و وکلا حتی کارخانجات به فناوری اطلاعات اعتماد می‌کنند تا کارهای روزمره‌شان را به واسطه این فناوری انجام دهند.

مطابق منشوری که هشت کشور صنعتی جهان در اوکیناوا به امضا رساندند، فناوری اطلاعات به عنوان محور حیاتی توسعه و رشد در جوامع بشری قرار گرفته و مطابق گزارش صندوق توسعه سازمان ملل متحد تنها راه کاهش فقر در جهان است.